Structurele afwezigheid in de WFK: wanneer stopt de vergoeding voor kinderopvang?
De Wet financiering kinderopvang (WFK) verandert vanaf 2029 niet alleen de manier waarop kinderopvang wordt betaald. In het wetsvoorstel staat ook een nieuwe regeling voor structurele afwezigheid. Als een kind een gecontracteerde opvangdag langere tijd niet gebruikt, kan de overheid de vergoeding voor die dag uiteindelijk stopzetten.
Dat klinkt op het eerste gezicht logisch. Waarom zou de overheid een kinderopvangplek blijven subsidiëren wanneer die plek nauwelijks wordt gebruikt? Toch roept deze bepaling veel praktische vragen op. Wanneer is afwezigheid nog normaal? Hoe vaak mag een kind thuisblijven? Wat gebeurt er bij vakantie, ziekte of wisselende werktijden van ouders? En wie moet straks het gesprek met ouders voeren wanneer blijkt dat een opvangdag structureel nauwelijks wordt gebruikt?
Juist door de hoge inkomensonafhankelijke vergoeding van 95,6 procent kan dit onderwerp belangrijk worden. De WFK maakt kinderopvang voor veel midden- en hogere inkomens aanzienlijk goedkoper. Daardoor verwacht het kabinet zelf een forse stijging van de vraag naar kinderopvang. Tegelijkertijd erkent de regering dat ouders door die lagere eigen bijdrage minder financiële prikkel krijgen om alleen opvangdagen af te nemen die zij werkelijk nodig hebben.
Structurele afwezigheid staat in artikel 2.7 van de WFK
De juridische basis staat in artikel 2.7 van het wetsvoorstel financiering kinderopvang.
Daarin staat dat het recht van een kinderopvangorganisatie op de vergoeding kinderopvang kan eindigen voor zover sprake is van structurele afwezigheid van het kind. De uitvoerder stelt dit vast volgens regels die later bij algemene maatregel van bestuur worden uitgewerkt.
Het woord “voor zover” is daarbij belangrijk. De volledige vergoeding hoeft niet automatisch te vervallen. In de toelichting wordt bijvoorbeeld een kind genoemd dat drie dagen per week staat ingeschreven, maar in de praktijk structureel maar twee dagen komt. In zo’n situatie kan de vergoeding worden teruggebracht naar twee opvangdagen.
De regeling kan dus ook betrekking hebben op één structureel ongebruikte contractdag.
Kinderopvangorganisaties moeten aanwezigheid doorgeven
Onder de WFK moeten kinderopvangorganisaties de aanwezigheid van kinderen registreren en deze gegevens aan de uitvoerder doorgeven.
De subsidie wordt niet rechtstreeks berekend op basis van de werkelijk aanwezige uren. Het kabinet wil nadrukkelijk geen systeem waarin ieder aanwezig uur afzonderlijk wordt afgerekend. De vergoeding blijft in beginsel gebaseerd op gefactureerde uren.
De aanwezigheidsgegevens krijgen wel drie andere functies: risicogericht toezicht, controle op opvallende verschillen tussen gefactureerde uren en werkelijke aanwezigheid en het vaststellen van structurele afwezigheid.
Daarmee krijgt de daadwerkelijke aanwezigheid van een kind straks wel degelijk betekenis voor de financiering.
Wanneer is een kind structureel afwezig?
Dat is nog niet definitief vastgesteld.
De regering noemt in de memorie van toelichting wel voorbeelden. Zo zou gedacht kunnen worden aan een kind dat acht weken of langer niet verschijnt op een dag waarvoor subsidie wordt verstrekt. Een andere mogelijkheid is dat een kind over een langere periode, bijvoorbeeld zes maanden, minder dan 40 procent van de gecontracteerde dagen aanwezig is.
Deze grenzen zijn nog geen definitieve regels. Artikel 2.7 bevat zelf geen periode van acht weken en ook geen grens van 40 procent. De uiteindelijke definitie van structurele afwezigheid moet nog via een AMvB worden vastgesteld.
Ook worden uitzonderingen voorzien, bijvoorbeeld bij langdurige ziekte van een kind of andere bijzondere omstandigheden.
Ziekte, vakantie en normale flexibiliteit blijven mogelijk
De regeling is nadrukkelijk niet bedoeld voor incidentele afwezigheid.
Een kind kan ziek zijn, met vakantie gaan, een dag bij opa en oma blijven of incidenteel thuisblijven. Ook flexibele breng- en haaltijden blijven mogelijk. De regering wil vooral voorkomen dat structureel ongebruikte opvangplaatsen langdurig met overheidsgeld worden gefinancierd.
Een kind dat iedere woensdag van 08.30 tot 16.30 uur aanwezig is terwijl het contract van 07.00 tot 18.00 uur loopt, hoeft dus geen probleem te zijn. Een kind dat iedere woensdag staat ingepland maar maandenlang vrijwel nooit verschijnt, kan dat uiteindelijk wel worden.
Nu worden kinderen ook al lang niet altijd afgemeld
In de dagelijkse kinderopvangpraktijk komt het nu al voor dat kinderen op de planning staan maar niet verschijnen. Kinderen zijn ziek, ouders hebben onverwacht vrij, grootouders passen op of een gezin maakt op het laatste moment andere plannen.
Niet iedere ouder meldt zo’n afwezigheid altijd tijdig. Hoe groot dat probleem landelijk precies is, is niet bekend.
Maar de regering erkent het achterliggende probleem wel. In de toelichting bij de WFK staat dat ouders weinig prikkels kunnen hebben om afwezigheid tijdig te melden. Ook wordt expliciet gewezen op het risico dat de hoge inkomensonafhankelijke vergoeding die prikkel verder vermindert.
Hoe minder ouders zelf betalen, hoe kleiner de prijsprikkel
In het huidige systeem voelen ouders met hogere inkomens de kosten van een extra opvangdag veel sterker. Wie zelf honderden euro’s per maand betaalt voor een extra dag opvang, zal eerder nadenken of die dag werkelijk nodig is.
Onder de WFK verandert die rekensom sterk. De overheid gaat vanaf 2029 naar verwachting 95,6 procent van de kosten tot de maximumuurprijs vergoeden. Daardoor wordt een extra opvangdag voor veel midden- en hogere inkomens aanzienlijk goedkoper.
Het kabinet erkent zelf dat hierdoor het risico ontstaat dat ouders ruimere contracten afsluiten voor extra flexibiliteit, terwijl zij die opvang structureel niet volledig gebruiken.
Vooral hogere inkomens gaan veel minder zelf betalen
Voor lage inkomens verandert het vergoedingspercentage relatief weinig. Zij ontvangen nu al een zeer hoge kinderopvangtoeslag.
Bij hogere inkomens is het verschil veel groter. Een huishouden dat nu slechts een beperkt percentage kinderopvangtoeslag ontvangt, kan onder de WFK ineens 95,6 procent vergoeding krijgen tot de maximumuurprijs.
Dat kan duizenden euro’s per jaar verschil maken. De keuze voor een derde of vierde opvangdag wordt daardoor financieel veel minder zwaar dan nu.
Een extra opvangdag kan straks relatief weinig kosten
Een eenvoudig voorbeeld maakt dat zichtbaar. Stel dat één extra dag kinderopvang per week gemiddeld ongeveer €500 tot €550 per maand kost. Een ouder met een hoog inkomen betaalt daar nu mogelijk enkele honderden euro’s per maand zelf aan mee.
Bij een vergoeding van 95,6 procent blijft over het deel tot de maximumuurprijs nog maar 4,4 procent eigen bijdrage over. Een opvangdag die nu netto honderden euro’s per maand kan kosten, kan daardoor straks over het gedeelte tot de maximumuurprijs nog maar enkele tientjes kosten.
De exacte bedragen in 2029 zijn uiteraard afhankelijk van het dan geldende maximumuurtarief en het werkelijke tarief van de kinderopvangorganisatie. Een tarief boven de maximumuurprijs blijft voor rekening van de ouder.
Maar het verschil in financiële prikkel is groot.
De WFK veroorzaakt zelf een groot deel van de extra vraag
De regering verwacht dat de vraag naar kinderopvang in 2031 ongeveer 23 procent hoger ligt dan in 2024. Daarvan wordt ongeveer 21 procentpunt toegeschreven aan de hogere overheidsbijdrage. Slechts ongeveer 2 procentpunt komt voort uit demografische ontwikkelingen, economische ontwikkeling en andere autonome veranderingen.
De hogere vergoeding binnen de WFK is daarmee zelf een belangrijke oorzaak van de verwachte stijging van de vraag naar kinderopvang.
Ouders met hogere inkomens kiezen nu bewuster het aantal opvangdagen
Voor ouders met hogere inkomens kan een extra opvangdag nu een flinke maandelijkse uitgave betekenen. Daardoor wordt doorgaans bewuster gekozen voor bijvoorbeeld twee, drie of vier dagen opvang.
Onder het nieuwe stelsel wordt die afweging veel minder financieel gedreven. Een extra dag kan aantrekkelijk worden als buffer voor drukke werkweken, incidenteel overwerk of flexibiliteit bij het plannen van werk.
Voor een individueel gezin is dat begrijpelijk. Voor de totale kinderopvangmarkt kan het wel gevolgen hebben.
Vier dagen reserveren terwijl je er drie gebruikt
Neem een gezin dat normaal drie dagen kinderopvang nodig heeft. Een vierde dag zou handig zijn als reserve. Onder het huidige systeem kan die extra dag voor een hoger inkomen honderden euro’s netto per maand kosten. Onder de WFK kan het verschil veel kleiner worden.
Dan ontstaat de vraag waarom een gezin niet gewoon vier dagen zou reserveren, ook als die vierde dag lang niet iedere week nodig is.
Wanneer veel ouders zo gaan denken, neemt de vraag naar opvangplaatsen verder toe zonder dat al die gecontracteerde dagen daadwerkelijk volledig worden gebruikt.
En juist daar komt structurele afwezigheid in beeld.
Een lege opvangplek kan tegelijkertijd een wachtlijst betekenen
Een opvangplaats die gereserveerd is, kan meestal niet tegelijkertijd aan een ander kind worden aangeboden. Wanneer een kind op papier vier dagen per week komt maar feitelijk structureel maar drie dagen verschijnt, blijft die vierde plek voor een ander kind bezet.
Dat is vooral relevant omdat er nu al op veel plaatsen wachtlijsten bestaan en de WFK naar verwachting extra vraag veroorzaakt.
De regering waarschuwt zelf dat hogere vraag bij onvoldoende aanbod kan leiden tot langere wachttijden en hogere prijzen.
Een structureel lege stoel kan daarmee tegelijkertijd een plek zijn waarop een ander gezin zit te wachten.
De WFK stimuleert extra vraag en probeert ongebruikte plekken daarna tegen te gaan
Daar zit een interessante spanning in het nieuwe financieringsstelsel. De overheid maakt kinderopvang voor veel ouders aanzienlijk goedkoper. Daardoor neemt de vraag toe. Tegelijkertijd moet dezelfde overheid voorkomen dat ouders ruimere contracten afsluiten dan zij werkelijk nodig hebben.
Structurele afwezigheid is één van de maatregelen waarmee dat moet worden tegengegaan.
De regeling is daarmee meer dan een technische bepaling over aanwezigheidsregistratie. Het is ook een correctiemechanisme voor een gedragseffect dat mede door de nieuwe financieringssystematiek ontstaat.
Kinderopvangorganisaties krijgen daarbij verantwoordelijkheid
De toelichting legt ook verantwoordelijkheid bij de houder. Kinderopvangorganisaties moeten voorkomen dat gecontracteerde dagen structureel afwijken van de daadwerkelijk gebruikte opvangdagen.
Daarmee kunnen organisaties in een lastige positie terechtkomen. Een houder reserveert personeel en capaciteit voor een kind. Wanneer een ouder vervolgens regelmatig niet verschijnt, ligt dat niet noodzakelijk aan de kinderopvangorganisatie. Toch zal de organisatie het verschil tussen contract en aanwezigheid moeten signaleren.
De bedoeling is dat ouder en houder bij dreigende structurele afwezigheid met elkaar in gesprek gaan. Als blijkt dat een bepaalde contractdag feitelijk niet nodig is, kan het contract worden aangepast.
Afmelden wordt veel belangrijker
Onder de WFK krijgt goed afmelden meer betekenis. Nu is afmelden vooral belangrijk voor de groepsplanning, personeelsinzet en bijvoorbeeld ruilregels. Veel kinderopvangorganisaties lopen er nu al tegenaan dat ouders hun kind niet altijd afmelden als het niet komt. Echte dwangmiddelen zijn er nauwelijks.
Een ouder kan denken: ik betaal toch voor die plek, dus waarom zou ik mij druk maken om afmelden? Onder de WFK kan die prikkel juist kleiner worden wanneer de eigen bijdrage sterk daalt.
Ook de aanwezigheid van een ouderapp is geen garantie dat het afmelden goed verloopt. De mogelijkheid om met een paar klikken af te melden kan uitstekend geregeld zijn, terwijl ouders het simpelweg niet doen.
Daarmee ontstaat een lastig punt. De kinderopvangorganisatie moet straks een betrouwbare aanwezigheidsadministratie voeren en mogelijk reageren op structurele afwezigheid, terwijl zij maar beperkt invloed heeft op het afmeldgedrag van ouders.
Wat is nog flexibiliteit en wat is structureel ongebruik?
Daar zal in de praktijk discussie over kunnen ontstaan. Een ouder met wisselende diensten kan bijvoorbeeld een vaste woensdag nodig hebben, maar die dag niet iedere week gebruiken. Een andere ouder werkt regelmatig thuis en haalt het kind soms vroeg op.
Ook co-ouderschap, ploegendiensten, vakantieperiodes en seizoenswerk kunnen ervoor zorgen dat de aanwezigheid niet iedere week hetzelfde is. De vraag wordt dan wanneer een opvangdag nog een legitieme vorm van flexibiliteit is en wanneer een schaarse opvangplaats structureel onnodig wordt bezet.
De huidige wetstekst geeft daarop nog geen definitief antwoord.
Wat gebeurt er als de vergoeding wordt stopgezet?
Volgens de huidige opzet wordt de subsidie bij vastgestelde structurele afwezigheid naar de toekomst toe aangepast. Er ontstaat dus niet automatisch een grote terugvordering over voorgaande maanden.
Maar daarmee ontstaat wel een nieuwe praktische vraag: wat gebeurt er met het contract tussen ouder en opvangorganisatie?
De opvangdag kan contractueel nog bestaan terwijl de overheid daarvoor geen vergoeding meer betaalt. Moet de ouder die dag vervolgens volledig zelf betalen? Moet het contract worden aangepast? Mag de organisatie de betreffende dag beëindigen? En hoeveel tijd krijgen ouder en organisatie om daar afspraken over te maken?
Ook deze praktische gevolgen moeten nog verder worden uitgewerkt.
Geen uurtje-factuurtje
Het kabinet probeert twee belangen met elkaar te combineren. Enerzijds wil het geen uurtje-factuurtje-systeem. Kinderopvangorganisaties moeten ruime openingstijden kunnen aanbieden en ouders hoeven niet uitsluitend te betalen voor de exacte minuten dat een kind aanwezig is.
Anderzijds wil de overheid niet dat schaarse en zwaar gesubsidieerde opvangplaatsen langdurig worden gereserveerd zonder dat ze werkelijk worden gebruikt.
Een kind dat iedere woensdag van 08.30 tot 16.30 uur aanwezig is terwijl het contract van 07.00 tot 18.00 uur loopt, hoeft dus geen probleem te zijn. Een kind dat iedere woensdag staat ingepland maar maandenlang vrijwel nooit verschijnt, mogelijk wel.
Waar die grens precies komt te liggen, moet nog worden bepaald.
Acht weken en 40 procent zijn nog geen definitieve regels
Dit verdient extra nadruk. De genoemde acht weken afwezigheid en de grens van minder dan 40 procent aanwezigheid zijn voorbeelden uit de memorie van toelichting. Ze staan niet als harde norm in artikel 2.7 van de WFK.
Pas wanneer de AMvB over structurele afwezigheid is gepubliceerd, weten ouders en kinderopvangorganisaties welke regels werkelijk gaan gelden.
Tot die tijd geven deze percentages en perioden vooral aan in welke richting het kabinet denkt.
Structurele afwezigheid kan een belangrijk onderdeel van de WFK worden
De bepaling over structurele afwezigheid lijkt misschien klein, maar kan grote gevolgen krijgen voor ouders én kinderopvangorganisaties. De WFK maakt opvang voor midden- en hogere inkomens veel goedkoper. Daardoor verwacht de regering zelf een flinke groei van het aantal opvanguren. Tegelijkertijd erkent het kabinet dat de financiële prikkel om alleen noodzakelijke opvangdagen te contracteren kleiner wordt.
Daarmee ontstaat het risico dat schaarse kinderopvangplaatsen wel worden gereserveerd en gesubsidieerd, maar niet structureel worden gebruikt.
Structurele afwezigheid moet dat tegengaan.
De belangrijkste vraag is daarom niet alleen wanneer een kind straks formeel structureel afwezig is. Belangrijker is of de overheid een werkbare grens kan vinden tussen normale flexibiliteit voor ouders en het langdurig bezet houden van een opvangplek die nauwelijks wordt gebruikt.
Dat antwoord staat nog niet definitief in de Wet financiering kinderopvang.
Meer lezen over de WFK en het nieuwe kinderopvangstelsel
Wil je meer weten over de gevolgen van de Wet financiering kinderopvang, de hogere overheidsvergoeding en de risico’s voor beschikbaarheid en uitvoering? Op Kinderopvang-Wijzer vind je onder meer deze artikelen:
- Bijna gratis kinderopvang in 2029: wat ouders straks zelf betalen en welke risico’s blijven – over de gevolgen van de hoge vergoeding voor ouders en de betaalbaarheid van kinderopvang. Kinderopvang – Wijzer
- Kinderopvangtoeslag: 55% van huishoudens zit op 2 keer modaal of hoger – over welke inkomensgroepen profiteren van de hogere vergoeding en waarom juist daar het financiële verschil groot kan zijn. Kinderopvang – Wijzer
- Nieuwe kinderopvangwet roept steeds meer vragen op voor ouders – over wachtlijsten, toegankelijkheid en de nog openstaande vragen rond de WFK. Kinderopvang – Wijzer
- Wetsvoorstel financiering kinderopvang: vragen en antwoorden over de DAEB – uitleg over de DAEB en de onderdelen die nog nader moeten worden uitgewerkt. Kinderopvang – Wijzer
- WFK en DAEB zijn er nog niet, maar kleinere kinderopvangondernemers lijken nu al af te haken – over de mogelijke gevolgen van extra administratie, automatisering en regelgeving voor kleinere houders. Kinderopvang – Wijzer
- Dossier toekomstig kinderopvangstelsel – het complete overzicht met artikelen over WFK, DAEB, financiering, toegankelijkheid en de invoering richting 2029.